CHORĄGIEW WOŁYŃSKA
„UL GLEBA” „UL KRESY”
KOMENDANCI CHORĄGWI
X 1939 – 30 IV 1940:
hm Leopold Adamcio „Mieczysławski” (ur. 18 XII 1904 w Przemyślu – zm. 1 VII 1978 w Gdyni)
V 1940-13 VI 1940:
hm Stanisław Bąk „Powiślak" (ur. 12 IV 1907 w Aleksandrowie Dużym, woj. kieleckie - zm. 27 VII 1991 w Olsztynie)
ŚRODOWISKA
| - Dubno |
- Horochów
|
- Kostopol
|
|||
|
- Kowel (w tym: Luboml)
|
- Krzemieniec
|
- Łuck
|
|||
|
- Ostróg
|
- Równe
|
- Sarny
|
|||
|
- Włodzimierz Wołyński
|
- Zdołbunów
|
CHORĄGIEW WOŁYŃSKA
Od samego początku istnienia Obszaru Wschodniego Szarych Szeregów, początkowo pod nazwą Harcerska Organizacja Niepodległościowo-Wojskowa (HONW), pod komendą hm Wilhelma Słabego, nawiązana została łączność z Chorągwią Wołyńską. Docierały tam ze Lwowa kurierki Komendy Obszaru, Kazimiera Słabowa „Kazia"- „Mamcia" i Janina Adamciowa „Ela". Komendantem-Chorągwi Wołyńskiej „Ula Gleba" był w pierwszym okresie hm Leopold Adamcio „Mieczysławski" (przebywający przeważnie we Lwowie, gdzie był I zastępcą komendanta Obszaru Szarych Szeregów). Później przejął on funkcję szefa sztabu Komendy Obszaru Wschodniego Szarych Szeregów, a komendantem Chorągwi został mianowany dotychczasowy komendant Hufca Zdołbunów (od października 1939 r.) hm Stanisław Bąk(1).
Siedzibą Komendy Chorągwi było Równe (stolica woj. wołyńskiego do 1939 r. znajdowała się w Łucku).
Członkami Komendy Chorągwi byli m. in. Henryk Styczyński (Równe), phm Witold Bidakowski(2) i phm Henryk Sokołowski(3) - dwaj ostatni przebywali w Zdołbunowie (12 km od Równego), gdzie pracowali także w Komendzie Hufca, wespół z inspektorem szkolnym Wł. Kędzierskim i Łukaszewskim.
Pierwsze miesiące działania Szarych Szeregów na Wołyniu to przede wszystkim prace organizacyjne oraz opieka i pomoc materialna dla rodzin wywiezionych harcerzy. Konspiracyjne harcerstwo powiązało się z organizacją wojskową ZWZ-AK również na tym terenie dosyć ściśle przez cały okres wojenny. M. in. hm Stanisław Bąk jako komendant Hufca Zdołbunów został wkrótce przez Komendanta Okręgu Wołyńskiego płk. Majewskiego „Szmigiela" mianowany Komendantem powiatowym ZWZ na Zdołbunów, a komendantem jednego z obwodów AK był b. hufcowy ze Lwowa Jędrachowicz. Okręg Wołyński AK wchodził wówczas w skład Obszaru Lwowskiego (okręgi Lwów, Tarnopol, Stanisławów i Wołyń).
Aresztowania w czerwcu 1940 r. spowodowały znaczne ograniczenie prac chorągwi.
Po napadzie wojsk hitlerowskich na Związek Radziecki i utworzeniu na terenach Wołynia i Podola (jak też i części południowej Polesia) Reichskommisariat Ukrainę, pomimo trudności organizacyjnych w pracy konspiracyjnej jaka stale występowała na terenie Wołynia, znacznie rozbudowana została sieć „Ula Gleba". Nieznane są jednak nazwiska kolejnych komendantów chorągwi, ani też szczegóły pracy „Ula". W każdym razie istniały komórki na terenie wszystkich 11 hufców. W 1942 r. harcerze odegrali znaczną rolę w akcji „Wachlarz", o czym wspomina w swej relacji mjr Tadeusz Klimowski „Ostoja" — początkowo oficer operacyjny, a następnie szef sztabu 27 Wołyńskiej Dywizji AK(4).
Wiosną 1943 r. nasiliły się napady Ukraińców na polskie osiedla na Wołyniu; UPA mordowała także ludność polską i wobec tych rzezi tworzona była w wielu miejscowościach samoobrona ludności Polskiej. W 1943 r. wizytator „W" hm Janusz Przedborski dotarł do Łucka, gdzie kontaktował się z instruktorem Mullerem (?) któremu podlegało na terenie hufca 30 harcerzy. W tym okresie w Ostrogu istniał batalion harcerski Szarych Szeregów, a Hufiec Kowelski miał kontakty z drużyną w Lubomlu. W 1944 r. Okręg Wołyński AK podlegał już bezpośrednio Komendzie Głównej AK.
Piękna, ale bolesna karta w historii także harcerzy Wołynia to udział w walkach z Niemcami słynnej 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK, pod dowództwem komendanta Okręgu Wołyń ppłk. Jana Kiwerskiego „Oliwy" (poprzednio dowódcy oddziałów dyspozycyjnych Kedywu Komendy Głównej AK w Warszawie). Zakończenie pracy Chorągwi Wołyńskiej nastąpiło w czerwcu 1944 r., kiedy to 27 Dywizja AK w ciągłych walkach z wojskami niemieckimi przeszła przez Bug na teren Okręgu Lubelskiego AK.
(J.J.)
BIBLIOGRAFIA CHORĄGWI WOŁYŃSKIEJ SZARYCH SZEREGÓW
(1) Nauczyciel. W harcerstwie od listopada 1919 r. Hm od czerwca 1937 r. Po zatrzymaniu w czerwcu 1940 r. - amnestionowany 28 X 1941 r. znalazł się w Polskich, Siłach Zbrojnych w ZSRR, a potem w II Korpusie na Środkowym Wschodzie.
(2) Urzędnik. Po zatrzymaniu w czerwcu 1940 r. - amnestionowany na jesieni 1941 r. znalazł się w PSZ w ZSRR, potem w Indiach. Zm. w Anglii w 1977 r.(?).
(3) Urzędnik kolejowy. Zatrzymany w czerwcu 1940 r. - zm. w r. 1941 (1942?).
(4) T. Klimowski, Udział Harcerstwa w akcjach „Wachlarz" na Wołyniu, (relacja) [w:] Studium Polski Podziemnej, Londyn 1969.
RELACJE
Klimowski Tadeusz, „Udział harcerstwa w akcjach „Wachlarza” na Wołyniu, relacja w Studium Polski Podziemnej, Londyn 1969.
PUBLIKACJE
Chlebowski Cezary, Wachlarz, Warszawa '1983.
Czerwiński Jerzy, Z wołyńskich lasów po berliński trakt, Warszawa 1981.
Fedorowski Grzegorz, Leśne ognie. Warszawa 1965.
Fijałka Michał, 27 Wołyńska Dywizja Piechoty Armii Krajowej (16 I - 26 VII 1944), Uniwersytet M. Curie-Skłodowskiej, Instytut Historii, Lublin 1981.
Sztumberk-Rychter Tadeusz, Artylerzysta piechurem, Warszawa 1966.
Źródło: „SZARE SZEREGI, HARCERZE 1939-1945” Tom II, Materiały – Relacje, str. 57-60
